Nằm cách trung tâm thành phố Hà Nội khoảng 10km về phía Tây Bắc, có một ngôi làng bao đời nay nổi tiếng là vùng đất hiếu học, có nhiều người đỗ đạt, thành tài.

Làng Đông Ngạc (nay thuộc phường Đông Ngạc, Hà Nội) có lịch sử hàng trăm năm. Trải qua thăng trầm thời gian, ngôi làng vẫn còn giữ được vẻ đẹp cổ kính cùng những nếp sống trao truyền qua nhiều thế hệ.

Đông Ngạc có cấu trúc khá đặc biệt. Ngôi làng nằm gọn giữa hai trục giao thông lớn: phía trước là đường đê chính, sau là trục đường Kẻ Vẽ sầm uất. Theo cao niên trong làng, thế đất này khiến Đông Ngạc không có cổng làng, khác với nhiều làng quê Bắc Bộ.

Thay vào đó, làng được quy hoạch gần giống theo kiểu bàn cờ, với các trục dọc trung tâm, hệ thống ngõ xóm tỏa ra như xương cá, thẳng và dễ đi. Các ngõ Đông, Ngác, Vẽ, Chung, Ngấn, Chùa… không bị chia cắt mà nối với nhau bằng các ngách thông suốt.

Các cao niên trong làng cho biết, hầu như mỗi ngõ đều có hai cổng, cổng Cái ở phía trước và cổng Đồng ở phía sau. 

Khi Đông Ngạc còn là làng quan lại, cứ tối đến, các cổng đều được đóng kín bằng cửa gỗ lim. Tần đinh sẽ ngồi trên cổng để canh gác. Người trong làng trở về phải giật chuông báo hiệu, đúng người mới được đi vào. Quy định "nội bất xuất, ngoại bất nhập" được dân làng áp dụng để bảo đảm an ninh, phòng tránh trộm cướp.

Làng Đông Ngạc là làng trong phố hiếm hoi ở Hà Nội với nét hiện đại và xưa cũ đan xen nhau. Dấu ấn rõ nhất nằm ở những cánh cổng. Nhiều gia đình dù đã xây dựng nhà cửa khang trang, vẫn lựa chọn giữ lại chiếc cổng cổ bằng gạch thất, vôi vữa truyền thống.

Khi đến Đông Ngạc, du khách dễ dàng bắt gặp những cổng nhà, cổng ngõ cổ có hình tháp bút, nghiên mực, thể hiện truyền thống hiếu học và bề dày văn hóa của ngôi làng.

Làng hiện còn khoảng 100 ngôi nhà cổ, với thời gian xây dựng trên 100 năm, trong đó không ít ngôi nhà gỗ được chạm khắc tinh xảo, gần như còn nguyên trạng.

Nhà thờ họ Phan được xây dựng hơn 400 năm, là ngôi nhà lâu đời nhất tại làng Đông Ngạc. Anh Phan Ngọc Tú (48 tuổi), con trai của trưởng họ đời thứ 16, hiện đảm nhận việc trông coi, lo liệu nhang khói tại đây... 

(Còn tiếp)