TRUNG QUỐC - Tiền thân của kỳ thi đại học quốc gia từng có những phòng thi ngăn cách riêng kiểu "chuồng cọp", còn những người thi hộ hoặc mạo danh có nguy cơ bị lưu đày hoặc đánh roi.

Mỗi tháng 6, kỳ thi đại học quốc gia Trung Quốc (gaokao) lại biến các trường học trên khắp đất nước thành những "đấu trường" của khát vọng và tương lai, khi hàng triệu học sinh bước vào kỳ thi được xem là cánh cửa dẫn tới đại học và cơ hội đổi đời.

Ít ai biết rằng "tổ tiên" của gaokao ngày nay chính là chế độ khoa cử (keju) của Trung Quốc phong kiến - hệ thống tuyển chọn quan lại tồn tại hơn 1.300 năm, từng tạo cơ hội cho những người xuất thân bình dân bước vào bộ máy quốc gia.

Nhà tư tưởng Trung Quốc thế kỷ 20 Hồ Thích từng nhận định rằng khoa cử là một trong những nền tảng lịch sử quan trọng của Trung Quốc hiện đại.

Theo ông, sau nhiều thế kỷ tồn tại của hệ thống này, xã hội Trung Quốc hình thành niềm tin rằng đất nước nên được điều hành bởi những người có năng lực thay vì những người chỉ dựa vào xuất thân hay đặc quyền.

Các nhà nghiên cứu giáo dục cũng đánh giá khoa cử là một di sản mang tính hai mặt. Một mặt, hệ thống này góp phần nâng cao chất lượng quản trị nhà nước, thúc đẩy giáo dục và mở rộng cơ hội học tập. Mặt khác, trong giai đoạn cuối, nó cũng tạo ra tư duy giáo điều, những cuộc đấu đá phe phái và khiến nhiều thế hệ sĩ tử dành cả cuộc đời theo đuổi các kỳ thi mà không đạt kết quả.

Tuy vậy, ảnh hưởng của khoa cử không chỉ giới hạn trong phạm vi Trung Quốc.

Từ thế kỷ VIII đến thế kỷ XV, nhiều quốc gia Đông Á như Hàn Quốc, Việt Nam và Nhật Bản đã tiếp thu nhiều yếu tố của hệ thống này, từ hình thức thi cử đến chương trình học dựa trên Nho giáo.

Dù khoa cử đã bị bãi bỏ hơn một thế kỷ trước, các học giả cho rằng dấu ấn của nó vẫn hiện diện trong gaokao ngày nay.

Kỳ thi đại học quốc gia của Trung Quốc không còn là con đường để trở thành quan chức, nhưng vẫn kế thừa nhiều giá trị cốt lõi của khoa cử xưa: Tuyển chọn nhân tài dựa trên năng lực, đề cao tính công bằng trong thi cử và coi giáo dục là con đường quan trọng để thay đổi cuộc đời.